gabidul

«Туркмены – трудолюбивый и целеустремленный народ. Не зря из них получаются, такие выдающиеся люди, как Курбан Бердыев», - посмотрел Минниханов на тренера «Рубина», присутствовавшего на встрече.

«Мы поздравляем вас с большой победой – завоеванием Кубка России, - в ответ сказал президент Туркменистана. - Мы всегда болеем за «Рубин»! Моннан

Футбол белән кызыксынмыйм, күзәтеп бармыйм. Шулай да менә бу момент кызык тоелды. Корбан Бердыев Төрекмәнстанның милли такымын җитәкләргә чакырылган иде. Баш тартты. Йә түбән хезмәт хакы аркасында, йә президент Бердымухаммедовның диктатурасына протест буларак. Шуңа күрә Корбан белән Корбангулине идеологик дошманнар дип сөйлиләр.

Казан кремлендә бу кыйссаны белмиләр дип уйламыйм. Шуңа күрә Миңнехановның ике төрекмәнне очраштыру гаҗәпләндерде. Шуңа күрә дә Бердыевны Бирдемухаммедов түгел, Миңнеханов мактыйдыр :) тегесенен бер жире кайный да, ни әйтергә белмичә Рубинны мактарга тотына :)

Posted via LiveJournal app for iPad.

Истанбулның үзәгендә урнашкан Тарлабашы мәхәлләсе – иң куркыныч һәм караңгы, шул ук вакытта кызыклы һәм иң төсле җирләрдән берсе. Дөньядагы иң матур күзле көрд балалары, чегәннәр, Африкалы гастарбайтерлар, трансвеститлар һәм Эрасмус программасы буенча Европадан укырга килгән авантюрист студентлар монда дуслык һәм гармония эчендә яши. (Көндез). Монда стеналарга “Чүп түгү тыела” түгел, ә “Чүп түккәннең анасын.. (дәвамын язып тормыйм - авт.)” кебек сүзләр языла. Элек Истанбулның элитар районнарыннан санлаган Тарлабашы, бүген ташландык гетто хәлендә.

Татарстанда бик күп кеше Төркиянең Мерсин шәһәреннән элит квартиралар сатып ала башлады. Мерсин -- Антальядан берничә йөз километр ераклыгында, Урта дингез буенда урнашкан матур шәһәр.

Квартираларны Синан Иншаат дигән компания сата. Россиягә инде күптән саталар, ә соңгы бер-ике елда игътибарны Татарстанга юнәлттеләр. Рекламалары татар радиоларында яңгырый. Авиабилет бәясендә ай саен таныштыру турлары оештыралар, барган һәркем фатир алмыйча кайтмый, ди. Узган елны якынча 90 фатир сатканнар.

Тема буенча бер сылтама: http://www.haber365.com/Haber/Tatarlar_Mersini_Mesken_Tuttu/

Бу фирма Казандагы гади фатир бәяләре буенча (1 кв.м. - якынча $1000) дингез буенда элиталы апартаментлар сата. Коммуналь хезмәтләр елына 15000-17000 сумга төшә, диелгән сайтларында. Елның тугыз ае җәй. Яшелчә, җиләк-җимеш җәннәте. Курорт икенче суз белэн.

Мондый бәяләргә һәм шартларга кем кызыкмас, беренче карашка... Ләкин пәрдә артында калган нәрсәләр дә бар.

Беренчедән, 2012 елда Мерсиннан 30 км ераклыкта урнашкан Мерсин-Аккую атом электростанциясе төзелә башлаячак. Икенчедән, Мерсин сейсмик яктан куркыныч төбәк. Әле 3-4 майда гына монда 4.0 баллы җир тетрәү булган иде. Җир тетрәү куркынычы янаган зонада АЭС төзү аерым бер тема әлбәттә. Ләкин шушы ике факторның бергә туры килгән җирдә фатир сатып алырга теләүчеләргә инде үзегез бәя бирегез...

Югарыда күрсәтелгән бәяләрнең ышана алмаслык дәрәҗәдә түбән булуы шуның белән аңлатыладыр. Ләкин фатир сатучы фирма клиентларга моның турында хәбәр итәме? Сайталарында бу турыда бер нинди мәгълүмат та юк. Фатир алыргамы, алмаскамы әлбәттә клиент үзе карар бирә, ләкин клиентның нинди шартларда, нинди җирдә, нинди мохитта яшәячәген белергә хакы бар. Синан Иншаат Татарстанга фатирлар сатканда алучыларга моны хәбәр итергә тиеш.

АЭС төзелеше алдыннан затройщикның әлбәттә кыска вакыт эчендә бөтен фатирларны сатып бетерәсе килә. Ләкин бу эштә Россия халкының ваемсызлыгын файдалану бер дә куандырмый.

Миңа бу тема бик кызык тоелды. Теманы күзәтеп барачакмын. Сезнең дә кызык мәгълүмат, фактлар бар икән - көтеп калам.

Мерсин халкы АЭСка каршы

Аккое ЧЕРНОБЫЛЬ булмаячак

Posted via LiveJournal app for iPad.

Тормышта да шулай. Төрле-төрле ишекләр бар. Төрле төсле, төрле бизәкле, төрле тоткалы, пыялалы-пыяласыз. Ачкычлары да аерыла. Кайберләре ачкычсыз ачыла. Һәрберсенә кереп карыйсы килә. Ләкин кайсысы синең ишегең - анысын белүе кыен. Минеке дип керерсең берсенә, чыгалмассың. Ә сиңа кирәге, ягъни дөрес ишек, якында гына булырга мөмкин. Тыштан бик чуар да түгелдер, әллә ни игътибарны да җәлеп итмәс, ләкин ул синеке, сине көтә. Синең ачкыч аны җиңел генә ачыр. Ә син аны күрмичә, башка ишекләрнең тоткаларын тарткалап, аларга кереп чыгып йөрерсең.

Рәсемдәге ишекләрне өй янында күреп төшереп алдым. Күрү белән башка югарыдагы фикерләр килде.

Posted via LiveJournal app for iPad.

Rusya’ya bağlı olan Başkurdistan'da sosyal aktivisti olarak bilinen, aynı zamanda Başkurdistan Kurultay Müdür yardımcılığı yapan Fanzil Ahmetşin, uyuşturucu kaçakçılığı iddiasıyla tutuklandı. 

Rusya’da başlattığı yardım çalışmalarıyla tanınan Fanzil Ahmetşin, FSB (Eski KGB) ajanları tarafından tutuklanarak cezaevine gönderildi.

Yardım faaliyelteri sonucu 70.000 dolar toplayan Fanzil Ahmetşin, Türkiye’de yardım çalışmaları ile tanınan İHH aracılığı ile Somali’ye toplanan parayı göndererek ihtiyaç sahiplerine ulaştı.

Kasım ayında İHH bünyesinde Türk gönüllü ve doktorlar ile birlikte Afrika’ya giden Fanzil Ahmetşin, 29 Kasım 2011 tarihinde ülkesine dönüşte Başkurdistan gümrük kontrolünden sorunsuz geçti. Gümrük kontrolünden sorunsuz geçtikten sonra FSB ajanları tarafından göz altına alınarak sorgu odasına götürülen Ahmetşin, çantasında 1,5 gram uyuşturucu taşıdığı iddiasıyla Ufa hava limanında tutuklanarak cezaevine gönderildi.

Fanzil Ahmetşin’in avukatı tarafından yapılan açıklamada: “FSB ajanları tarafından sorgu odasına götürülen Ahmetşin, bir süre sonra namaz için kalkması gerektiğini söyledi ve oda’da bulunan valiz ve çantalarından ayrılarak namaza gitti.” Namaz’dan döndükten sonra çantasında yapılan aramalarda uyuşturucuya rastlandığını belirten Avukat; bunun planlanmış bir tuzak olduğunu ifade ederek, “müvekkilimin namaz için uzaklaştığı sırada uyuşturucuyu çantaya yerleştirdiklerini düşünüyoruz” şeklinde açıklama yaparak dikkatleri FSB ajanlarına çekti.

Rusya Müslümanlarından topladığı 70.000 doları, Dünya çapında tanınan ve güvenilen bir kurum olarak gördüğü İHH aracılığı ile Somali’ye gönderdiğini belirten Fanzil Ahmetşin için yüzlerce kişi, 11 Aralık’ta Ufa kentinde eylem düzenleyerek protesto yaptı.

Fanzil Ahmetşin’in, Başkurdistan’da uyuşturucu ve sigara’yla mücadele kapsamında “ayık köy” ve benzeri projelerle çalışmalar yaptığı biliniyor.

UFA cezaevine gönderilen Fanzil Ahmetşin’in tutuklanışının ardında bir çocuğunun Dünya’ya babasız geldiği bildirildi.

Kaynak: fanzil-somali.com

Соңгы 1-2 атна эчендә Европада булган вакыйгалар мине азмы-күпме уйланырга мәҗбүр итте. Бәлки дөньяга, җәмгыятькә, кешелеккә карашларымны үзгәртүгә дә юл ачкандыр. Менә карагыз әле...

Кичә Лондон полициясе урамда тәртип бозып, биналар җимереп, кибетләр басып, машиналар яндырып йөргән БЕР МЕҢ КЕШЕНЕ кулга алды. Аларның барысы да яшьләр. Араларында хәтта 10-15 яшьлек сабыйлар да буталып йөргән. Мәктәпләргә, полиция участокларына ут төртү очраклары теркәлгән. Кыскасы, бунт на корабле!

Ә бит Англия икътисадый яктан иң алдынгы, халыкны социаль шартлар белән тулы рәвештә тәэмин итүче бер дәүләт булып санала. Димәк, ул шәһәрне җимереп йөрүче хулиганнар матди яктан бернинди авырлыклар да кичермиләр, тамаклары да тук. Нәрсә этәрә соң алайса аларны шундый вәхшилеккә?

Минем бер генә версиям бар: тышкы кыяфәтләре матур, өсләре бөтен булса да, РУХИ ЯКТАН алар куыш. Шарик кебек. Көнбатыш үзенең яшь буынын матди кыйммәтләргә генә нигезләнеп тәрбияләде, һәм бүген шуның нәтиҗәләрен татый да. Ул буын әшәкелек һәм яхшылыкны аермый башлады. Ул буында намус, җаваплылык дигән төшенчәләр җуелды.

Гомумән, буынга гына түгел, Көнбатышка гомуми караш ясыйк: рухи кыйбласын табалмаган психопат-исламофоб-радикал-ксенофоб-экстремист-тагын-әллә-кем Брейвик юк җирдә йөзгә якын сабыйның гомерен өзә; миллионнар өчен кумир булып торган Эми Уайнхаус 27 яшендә передозировкадан үлгәч, халык аны соңгы юлга милли матәм төсмерендә озата; Европа башкалаларында гей-лесбиан-парадлар милли, гаилә бәйрәме кебек уза, чиркәүләрдә педофиллар табып торалар (максим шевченко детектед).

Ә без исә еллар дәвамында шул Көнбатыш цивилизациясен, Европа, АКШ кешесе моделен үзебезгә үрнәк итеп куя килдек. Чуар футболкалар, тар джинсалар, Ray Ban күзлекләрен киергә тырыштык. Соңгы модель гаджетларга, MacBookларга ия булырга омтылдык. Казанда әле Старбакс ачылмаса да, күңелсез лекцияләрне Шоколадница ише кафелар алыштыра башлады. Хәтта аралашу, шаяру стиле, үз-үзеңне тотыш, ашаган ризыклар “көнбатышланды”. Ахыр чиктә дусларга, әти-әниләребезгә мөнәсәбәтебез дә Көнбатыш киногеройларыныкына ошый башлады. Бар нәрсәгә карашыбыз “прагматиклык”, “файдасы бармы-юкмы” белән генә билгеләнә. Иң кызганычы – рухи ягыбыз, әхлак иң түбән дәрәҗәгә төште…

Һәм менә Лондондагы кыйммәтле бутикларының тәрәзәләре чәлпәрәмә килгәндә, Манчестер урамнарында кап-кара төтен белән машина җилемләре янып ятканда, 10 яшьлек инглиз балалары үзләре укыган мәктәпкә ут төрткәндә, без бер утырыйк та уйланыйк: кирәкме безгә бу модель?! Юкмы безнең үз юлыбыз?!.. Ә ничек инде булмасын, бар! Безнең әзер бер “шаблоныбыз” бар – ул да булса татар-мөселман моделе. Әлбәттә, кемнән сорасаң да ул үзен шулай дип атаячак, ләкин мәгънәсенә төшенмичә генә. Без аның кыйммәтен, әһәмиятен аңламыйбыз гына. Безнең милли-дини мирас, ММЧ, интернет һәм зомбоящик безгә тәкъдим иткән Көнбатыш моделенә якын да тормый. Уйлыйсы һәм сайлыйсы гына калды.

Ә менә уйларга һәм сайларга хәзер – иң уңай вакыт – Изге Рамазан ае. Үткәнебезгә бәя бирергә, хаталарыбызны танырга, киләчәккә юнәлешебезне билгеләргә иң уңай вакыт. Шушы 29 көн бушка узмасын.

Әәә... Сез әле Англия яшьләренең нигә котырынып йөрүнең чын сәбәбен белеп бетермисездер? Сәбәп гади – алар бит ураза тотмыйлар. Ә уразада, билгеле, сугышырга ярамый J

P.S. Европаны үз күзләрем белән күреп кайтыр өчен иртәгә ике атнага шул якка өчам. Хәерле юллар миңа.

Күптән түгел Windows 7 һәм Office 10 компьютер программалары татар телендә дә чыкты. Бу татар телен компьютер технологияләрендә генә түгел, шулай ук гомуми үстерү юлында да олы бер адым. Ләкин катлаулы тәрҗемә эшләре, акчаны суга салу булмагае: татарча программаларны популярлаштыру чаралары күрелмәсә, аларның кулланылышка керү-кермәве икеле.

55 миллион татар?

Казанның IT-паркында ТР Президенты Рөстәм Миңнехановка татарча Microsoft Windows 7 һәм Office 2010 тәкъдим ителгән иде. Microsoftның Россиядәге президенты Николай Прянишников Рөстәм Миңнехановка әлеге программаларның Тукай телендәге версияләренең тәүге копиясен бүләк итте. “Бу кирәкле һәм иң мөһиме – кулланучылар тарафыннан сорау табачак хезмәт”, – диде Миңнеханов Microsoftның яңа продукты турында.

Хәер, әлеге тәрҗемәләр АКШ ширкәтенең беренче эшләре түгел. Моннан берничә ел элек Windows XP, Vista операцион системалары, Office 2007 кушымтасы татарчага тәрҗемә ителгән иде. Тик соңгы программалар сыйфат ягыннан күпкә югарырак, ди җитештерүчеләр.

Иң кызыгы, Office 2010 пакетының татар телле версиясендә грамматика һәм орфографияне тикшерү мөмкинлеге дә каралган. Ул техник яктан ICL белгечләре ярдәмендә башкарылган булса, тәрҗемә эше өстендә ТР Министрлар Кабинеты белгечләре һәм ТР Фәннәр академиясе галимнәре эшләгән.

Шулай да интернет-форумнарда тәрҗемә сыйфаты югары булмавын, дөрес терминнар кулланылмавын язучылар бар. Мәсәлән, Белем.ру сайты администраторы Раил Гатауллин тәрҗемәне уңай бәяләми, тәрҗемәдә шактый хаталар киткән, ди. Ләкин бу, минемчә, программаны кире кагырга, кулланмаска сәбәп түгел. Киресенчә, күргән хаталарны табып, алар турында җитештерүчеләргә хәбәр итү, үзеңнән дә өлеш кертү хәерлерәк булыр.

Программаларның татар телендәге версияләре 123 ил кулланучылары тарафыннан инде йөкләнгән дә. Microsoft ширкәтенең демографик тикшеренүләренә караганда, бөтен дөньяда барлыгы 55 миллион (!) татар телле компьютер кулланучы бар.

Киңәйтәсе юллар бар

Миңнехановка соңгы Windows’ның татарчасы бүләк ителде, ләкин ул аны кулланачакмы – билгеле түгел. Тик шулай да Татарстан Президентының мондый эштә катнашуы, этәргеч бирүе – әлегә тулысынча практик яктан булмаса да, сәяси яктан әһәмияткә лаек. Бу үзенчә беренчелек тә -  Татарстан бүгенгә кадәр Windowsны милли теленә тәрҗемә итүче бердәнбер төбәк булып кала бирә. Гомумән, президент монда бер атуда ике куянны бәрде – үзе яраткан заманча технологияләрне үстерүне милли мохитне киңәйтү белән бәйләде. Microsoft мәгълүмати технологияләр дөньясында иң зур җитештерүче, ансыз компьютерны, интернетне куллану, хәтта әлеге юлларны язуны да башкарып булмый. Шуңа аның продуктлары һичшиксез татар телендә дә булырга тиеш. Һәрбер милләт компьютерны үз телендә кулланырга лаеклы.

Ә инде Миңнеханов чыннан да принципиаль рәвештә татарча Windows куллана башласа, бу Татарстанда татар телен популярлаштыру эшенә шактый зур өлеш кертер иде. Аның әлеге презентациядә дә шәхсән үзенең катнашуы ни тора – анда җыелган барлык министрлар, түрәләр килештереп татарча сөйләшеп йөрделәр, “айпэд”лары шалтыраганда Татарстан гимны яңгырый, рәсемгә Татарстан флагы куелган. Карап торырга да кызык иде аларга.

Windowsның татарчасы халык арасында популярлыкка ия булсын өчен исә аны махсус пропагандаларга кирәк. Республикада ике теллелек законы тулы рәвештә үтәлмичә, барлык электрон һәм кәгазь эшләр ике телдә дә башкарылмыйча аның кулланылышы киңәя алмас. Әнә бит җитәкчеләр тарафыннан гел макталган “Электрон хакимият” системасы рус телендә генә эшли, гәрчә аның инфоматлары матур итеп Татарстан флагы төсләренә буялып куелган булса да.

Мин исә үз компьютерыма туган телемне йөкләдем һәм аның белән туган телемдә “аралашам”. Ә сез кайчан компьютерыгызга татар телен яздырасыз?!

P.S. Теләүчеләр Microsoftның татарча программаларын www.microsofttatar.ru сайтыннан бушка күчерә ала.

Күптән түгел “ШК” хәбәрчесе журналистлар өчен оештырылган сәфәр кысаларында Таиландта булып, илнең премьер-министры, башка җитәкчеләр белән очрашып, җирле мәдәният, халык тормышы белән  танышып кайтты. Укучыларга хәбәрчебезнең юлъязмаларын тәкъдим итәбез.


Ват Пхра Кео - Таиландның иң изге җирләреннән берсе. Фото: И.Г.

      Шулай да әлеге язмамны күңелсез, тискәре өлештән башлыйсым килми, шуңа күрә иң элек сезне бу могҗизалы ил белән якыннанрак таныштырып китим.

      iPadлы монахлар

     Тугыз сәгатьлек очудан соң, менә без, ниһаять, Бангкокта, Азиянең иң олы мегаполисларыннан берсендә – монда 9 млн кеше яши. Самолеттан төшкәч, сулыш алу ничектер авыррак булып тоела – тропик климат шартларында һава шулкадәр дымлы ки, аның тәэсирендә хәтта тән тиресе балаларныкы кебек йомшакка әйләнә. Без әле эссе вакытларга эләкмәдек, дип тынычландыралар безне сәфәр өчен җаваплы Тышкы эшләр министрлыгы егетләре, май башында монда “нибары” 30-35 градус җылылык, имеш. Шушы айда ук тропик яңгырлар сезоны башлана, андый яңгыр гадәттә кыска, ләкин бик көчле була – хәтта яныңда торган кешеңне дә ишетә алмыйсың. Әлеге климатик шартлар микән, яки бу полосада үскән төрде җиләк-җимешләр, яшелчәләр, диңгез ризыклары тәэсире микән – халык монда бик сәламәт, һәм гадәттән тыш яшь күренә (безне озатып йөргән бер егетне мин үземнең яшьтәшем итеп кабул иттем, соңыннан аңа 37 яшь икәнен ачыклагач, “сез” түгел, “син” дип атавыма кыенсып киттем). Бангкокта иң элек күзгә ташланганнардан: юллардагы хисапсыз мопед һәм мотороллерлар. Шәһәр үзенең юл бөкеләре белән дә танылган, шуңа күрә тыгыз юлларда бөкедә утырган машиналар арасыннан ике тәгәрмәчле “тимер ат” белән җилләтеп узып китү үзе бер рәхәт. Бензин бәясенең 80 сумга җиткәнен исәпкә алсаң, бу төр транспортның популярлыгына тәмам төшенәсең. Руль артында кем генә юк – мәктәп укучысы да, пенсионеры да, урам сатучысы да, сәясәтчесе дә. Башкалада сан буенча мопедлардан соң килгән нәрсә – массаж салоннары. Билгеле, Таиланд үзенең Тай массажы белән дан тота. Мондый салоннар почмак саен урнашкан, туристлар арасында аеруча популяр. Биредә синең барлык сөякләреңне шытырдатып, үзеңне яңа туган бала сыман хис итерлек дәрәҗәгә җиткерәләр. Әлеге юлларның авторы моны үз сөякләрендә тикшерде.

      Таиланд Корольлеге – Көньяк-Көнчыгыш Азиянең иң тиз үсеп килүче илләрнең берсе. Монда нано-технологияләр тарих исе белән чуалган. Урамнан iPad тотып узып барган буддист монахы – монда гадәти күренеш. Ә аларның твиттердагы укучылар санына сәясәтчеләр һәм сәхнә йолдызлары да көнләшергә мөмкин. Уң ягыңда – заманча архитектура модасына ияреп төзелгән дистәләгән этажлы биналар, ә сул ягыңда – тарихи буддист гыйбадәтхәнәләре, мәчетләр һәм чиркәүләр – димәк син Таиландның башкаласы Бангкокта. Корсагың  ачса, урамда ук осьминог аягы, креветкалар, бака кабырчыклары чыгып торган борычлы аш чүмерәсең, андыйга күңелең тартмаса – күрше кафедан гамбургер һәм кола алып, бөтендөнья глобализация копилкасына чираттагы биш долларыңны атасың. Кыскасы, нинди генә яктан карамасаң да - икътисадый, иҗтимагый, дини булсынмы, тарих һәм мәдәниятләр күзлегеннән карыйсыңмы - Таиланд үз эченә күкне дә, җирне дә ала.


79 метрлы Ват-Арун гыйбадәтханәсеннән Бангкокка бер күренеш.

      Корольлекнең тарихы 1238 елга барып тоташа. Шул вакытта Сукхотай дигән Корольлек барлыкка килә һәм Китай, Индия мәдәниятләре белән бергә чуалып бүгенге көнгә кадәр Таиланд Корольлеге буларак оеша. Сүз уңаеннан, 1939 елга кадәр Сиам дип аталган дәүләт Таиланд исемен тулысынча аклый: “Тхай” сүзе “бәйсезлек”, "иреклелек" дигәнне аңлата, шуңа күрәдер, бәлки, Таиланд, башка Көнчыгыш илләреннән аермалы буларак беркайчан да колония булмаган.

       Бүгенге Таиландта Король (Пхумипон Адульядет) – дәүләт башлыгы гына түгел, ә һәркемнең, һәр диннең яклаучысы, иң югары зат. Король – милли символ һәм лидер, сәясәттән югарырак тора. Халык тарафыннан аңа карата сөю һәм ихтирам – ритуаль характерга ия. Корольдән соң килгән хөрмәт объекты – ул буддизм кыйммәтләре. 95 процент Таиландлылар буддизм динен тота. Урамнардагы хисапсыз Будда сыннары, аның янында дога кылып утырган Тайландлылар – халыкның дингә никадәр күп әһәмият биргәненә дәлил.

      Көньяк провинцияләр: бәрелешләр артында кем тора?

      Бер атналык сәфәрнең өч көнен Паттани, Наративат, Йала, Сонгкла дип аталган провинцияләрдә уздырдык, чөнки, әйткәнемчә, максатыбыз – Таиландның көньягы белән якынрак танышу иде. Бу районнар – аерым бер мөселман иленә охшап тора. Милләте буенча малайзияле булган мондагы халыкның 80 проценты ислам динен тота, адым саен диярлек мәчетләр салынган, хатын-кызлар күпчелек яулыктан йөри. Ләкин нәкъ менә шушы төбәктән еш кына күңелсез хәбәрләр килеп тора: йә базарда граната шартлый, йә урамда мачете белән берәр будист монахын үтереп китәләр, йә югары дәрәҗәле хакимият вәкиленә һөҗүм ясала. Боларның сәбәпләре инде 20 гасырның башына ук барып тоташа. Ул вакытта әлеге провинцияләр урнашкан территорияләрдә мөстәкыйль дәүләт урын алган була. Таиланд аны үз составына кертә. Күрәсең, ризасызлык һәм сепаратизм дулкыны бүгенге көнгә кадәр дә тынмаган. 

      Шулай да белгечләр, монетаның башка ягын да күрәләр. Чагыштырмача күптән түгел Таиландның көньягында шактый олы нефть запаслары табылды. Мондый байлыклар әлбәттә геосәясәт белән эш иткән халыкара террористик оешмаларда кызыксыну уята. Алар икътисадый максатларына ирешер өчен гадәттәгечә төбәктә сәяси тотрыксызлык тудырырга тырышалар. Мәкерле юллары төрле була, Таиландка килгәндә исә динара низаг чыгару, халыкның дини хисләре белән уйнау юлы белән баралар, мөстәкыйльлек таләп итү алар өчен аклану булып кына тора. 15-20 яшьлек мөселман егетләре еш кына шундый чит ил эмиссарлар корбаннарына әйләнеп куялар. Моңа төбәктәге яшәү дәрәҗәсенең түбән булуы, эшсезлек, һәм, әйтеп китмичә булмый, элегрәк күзәтелгән дин буенча дискриминация очраклары, милли мәгарифнең булмавы, илдә яшәгән мөселманнарның милли һәм мәдәни үзенчәлекләренә игътибар бирелмәве сәбәпче булгандыр. Ә шәхси мәнфәгатьләрен кайгыртучы сәер оешмалар утка май өстәп, халыкның ризасызлыгыннан файдаланып, аларның куллары белән терактлар оештырып вазгыятьне кискенләштерәләр генә. Таиландның көньягындагы вазгыять нәкъ менә Төньяк Кавказдагы хәлләрне хәтерләтә, шулай түгелме?

     Сәфәребез кысаларында без Таиланд мөфтие, шәйхелислам Азиз Питаккумпон белән очрашырга тиеш идек. Хәзрәт авырып китү сәбәпле, Үзәк ислам комитетында (ә безнеңчә мөфтияттә) безне аның вәкиле Пакорн Приякорн кабул итте. Пакорн әфәнденең сүзләре буенча, әлеге каршылыклы вазгыятьтә дин бернинди дә роль уйнамый. Тотрыксызлык икътисадый һәм сәяси мәнфәгатьләр белән бәйле, дип саный дин эшлеклесе. Корбаннарга һәм һөҗүм итүчеләргә килгәндә, алар ике яктан да бар.

      Таиландның Премьер-министры Абхисит Ветчачива да, әлбәттә, бу мәсьәләне чишү өчен зур өлеш керткән. Сүз уңаеннан, без – Абхисит әфәнде Премьер-министр вазифасында кабул иткән соңгы делегациясе идек. Юк, очрашудан соң аңа һөҗүм ясалмады, ә бары тик шул көнне кич аның вазифасының срогы чыкты һәм ул киләсе сайлау алды ярышларына кереп китте. Сәфәребезнең рәсми программасы нәкъ менә премьер белән очрашудан башланып киткән иде. Абхисит Ветчачива көньяктагы чуалышларда хакимиятнең дә гаебе булуын раслый. “Әйе, бу мәсьәлә белән эш иткәндә элегрәк сәяси хата ясалды”, - дип җавап бирде безнең тынгысыз сорауларга йөгерек инглиз телендә сөйләшкән, шактый яшь күренгән сәясәтче. Чыннан да 2000нче еллар башында әлеге бәрелешләр ешая башлаган вакытта хакимият моның белән кырыс рәвештә, полиция һәм хәрби көч ярдәмендә көрәшә башлады. Тыныч митинглар, демонстрацияләр полиция тарафыннан таратылды. Мондый юл белән китү проблеманы чишүгә китермәде, ә киресенчә, бәрелешләрнең яңа дулкынына, яңа гаепсез корбаннарга сәбәпче булды.

      Бүгенге Таиландта ислам


Наративат провинциясендә мөселман кызлары.

      Һәм менә берничә ел элек Ветчачиванең хакимияте төньяк провинцияләр буенча аңлашу, күмәкләп эшләү сәясәтен алып бара башлады. Хәрби көч читкәрәк алып куелды, төбәктәге икътисадый һәм иҗтимагый шартларны үстерү, мөселманнарга дини иреклекне, туган телдә белем алу мөмкинлеген тәэмин итү буенча чаралар күрелә башлады. Бу сәясәт уңай нәтиҗәләргә иреште дә – төбәктә хәзер чагыштырмача тыныч. Дини һәм милли толерантлык нык ачык чагылган. Һәрбер авылда, кечкенә шәһәрчекләрдә дистәләгән мәчетләр торгызыла. Мөселманнар азчыллыкны тәшкил иткән Бангкокта да 170 тирәсе мәчет барлыгы үзе бер күрсәткеч (чагыштыру өчен миллионнан артык мөселманга туган шәһәр булып торган Мәскәүдә дүрт кенә мәчет бар). Тиешле кадрлар булдыру максаты белән Ислам университеты ачылган. Без барганда анда абитуриентларны кабул итү бара иде – кәҗә сакалы җибәргән кәләпүшле егетләр һәм ак яулык бөркәнгән мөләем кызлар каушый-каушый кереш имтиханнарга әзерләнеп йөриләр иде. Мөселманнарга тиешле инфраструктураны булдыру өчен Таиландта финанслар министрлыгы ярдәмендә ислам банкы оештырылган. Чагыштырмача кыска эш периоды эчендә әлеге оешма зур уңышларга ирешә. Иң кызыгы, банк клиентларының 85 % - мөселман булмаган кулланучылар. Банк бихисап проектларны финанслау белән мәшгуль: көньяк провинициядәге фәкыйрьлек белән көрәшү, кече мөселман эшмәкәрләренә үз эшләрен башларга ярдәм итү, дини һәм милли мәгарифкә, Хаҗга һәм Гомрәгә баручыларга матди ярдәм күрсәтү, хәтта мөселман кинематографны, кием модасы фестивальләрен финанслар бедән тәэмин итү һ.б. “Киләсе елда без эшчәнлекне тагын да киңәйтергә, ил буенча 150 филиал ачрыга җыенабыз”, - дип ышандырып калды Таиландтагы Ислам банкының директоры Дирак Суваннайос. Таиландтагы мөселман халкын хәләл ризык белән тәэмин итүне дә игътибарсыз калдырмый хакимият. Ислам комитеты составында хәләл стандарты тикшереп баручы орган оештырылган, хәләл итне җитештерүче олы фабрикаларның берсе CPF – ризык белән Таиландны гына түгел, күрше илләрне дә тәэмин итеп тора. Әлеге фабрикада җитештерелгән хәләл ризыкларны татырга безгә дә насыйп булды. Җитәкчелек журналистларны чебидән ничек ләззәтле тавык боты ясалуы, ягъни җитештерү процессы белән җентекләп таныштырды.

      Хакимиятнең аерым параграфка лаек булган хезмәт җимеше – көньяк провинцияләрдә милли мәгарифне булдыру. Әйтеп үткәнемчә, төбәктәге халыкның 80 процентын ислам динен тоткан Малай халкы тәшкил итә. Элек электән шушы туфракларда яшәгән халыкка туган телендә (Яви теле, Малай теленең бер диалекты) белем алу мөмкинлеге бирелмәгән. Хәзер исә хакимият аларның мәнфәгатьләрен кайгырта, ике телле белем алу системасын кертә. Мин, мондый система бездә күптәннән эшләп килә, дип мактанмакчы идем, Таиланд тәҗрибәсе күпкә эффективрак булып чыкты. Сәфәр кысаларында ике телле мәктәпне үз күзебез белән карап чыктык. Мәктәп директоры безгә аңлатканча, балалар Тай (Таиландның дәүләт теле) белән беррәттән туган теллләре – Явине дә камил белсен өчен аларга балалар бакчасында һәм башлангыч сыйныфларда гел туган телдә генә белем бирәләр. Дәүләт телен алар инде өлкәнрәк сыйныфларда, туган телен тиешлечә үзләштергәннән соң гына өйрәнә башлыйлар. Шундый система нәтиҗәсендә балалар мәктәпне бетергәндә ике телне дә мөкәммәл дәрәҗәдә беләләр. Мин исә, барысын да Татарстан белән чагыштырып йөрүче, республикабызда киңәйтәсе юллар шактый икән, дип уйлап куйдым.


Таиланд шәкерте Коръән курслары алдыннан футбол уйнаган чакта.

      Әлбәттә, бер атналык сәфәрдә җыйган тәэсирләрне, аннан соң барлыкка килгән уй фикерләрне бер полосада гына түгел, тулаем бер газетада да сыйдырып булмыйдыр, хәбәрчегез исә бу язмада иң әһәмиятле моментларны гына күрсәтергә тырышты. Ләкин шунысын әйтмичә булдыралмыйм, Таиланд бүген дини иреклекне тәэмин итүче иң алдынгы илләрнең берсе, ә аның халыкара терроризмга каршы тору тәҗрибәсе, милли һәм дини толерантлыкны алып бару сәясәте – башка дәүләтләргә дә үрнәк булырлык.